PEKİ TÜRKİYE?
Türkiye, Avrupa’nın demografik ve sağlık profilleri ile Orta Doğu’nun ve diğer komşu bölgelerin profilleri arasında, bir tür orta konumda bulunması nedeniyle özellikle ilginç bir örnek oluşturuyor. Çalışmanın bölgesel sınıflandırmasında Türkiye, Kuzey Afrika ve Orta Doğu üst bölgesinde yer alıyor. Bu bölgede hastalık yükü açığı 2023’te yaklaşık 10,9 yıl iken, 1990’da yaklaşık 9,2 yıldı. Bu değer, 2023’teki 10,7 yıllık küresel ortalamanın biraz üzerinde olmakla birlikte, yüksek gelirli üst bölgede bildirilen 12,7 yıllık açığın oldukça altında. Türkiye, 2023’teki 11,0 yıllık hastalık yükü açığıyla 204 ülke arasında 78’inci sırada yer alıyor.
Bu bölgesel konum oldukça anlamlı. Türkiye, son birkaç on yıl içinde yaşam beklentisinde önemli kazanımlar elde etti; ancak bu kazanımlara, sağlıklı yaşam süresinde eşdeğer bir artış eşlik etmedi. Genel hatlarıyla Türkiye, bölgenin büyük bölümünde görülen dönüşümü paylaşıyor: Bulaşıcı hastalıklar ile anne ve çocuk sağlığına ilişkin sorunlar giderek daha az baskın hale gelirken, kardiyovasküler hastalıklar, diyabet, obezite, kas-iskelet sistemi hastalıkları, ruh sağlığı sorunları ve diğer kronik hastalıklar insanların yaşamlarının ileri dönemlerini nasıl geçireceklerini giderek daha fazla belirliyor.
Coğrafya tek başına hastalık yükü açığını açıklayamıyor. Benzer kültürel ya da coğrafi ortamlara sahip ülkeler, gelir düzeyi, sağlık sistemleri, tütün kullanımı, obezite, sosyal koşullar, koruyucu sağlık hizmetleri ve uzun süreli bakıma erişim gibi faktörlerdeki farklılıklar nedeniyle birbirinden çok farklı sağlık yörüngeleri izleyebiliyor. Türkiye’de hastalık yükü açığı 11,0 yılken, bu değer Yunanistan’da 11,9, Bulgaristan’da 10,3, Gürcistan’da 10,4, Ermenistan’da 11,5, İran’da 12,5, Irak’ta 10,6 ve Suriye’de 12,6 yıl. Avrupa ile karşılaştırma da aynı derecede öğretici. Batı ve Kuzey Avrupa ülkelerinde yaşam beklentisi genellikle daha yüksek; buna bağlı olarak mutlak hastalık yükü açıkları da daha büyük. Ancak bu durum, bu ülkelerin mutlaka daha az sağlıklı olduğu anlamına gelmiyor. Bu ülkelerdeki daha büyük açıklar, kısmen insanların daha uzun yaşamasından ve dolayısıyla kronik hastalıkların birikmesi için daha fazla zamana sahip olmasından kaynaklanıyor. Örneğin Hollanda, oransal hastalık yükü açığında en büyük artışlardan birini yaşadı; bu oran 1990’da yaşam beklentisinin yüzde 13,2’si iken, 2023’te yüzde 15,7’ye yükseldi.
Sahra Altı Afrika ile karşılaştırma ise bunun tam tersini ortaya koyuyor. Mutlak hastalık yükü açığı genel olarak daha küçük, ancak sağlıksız geçirilen yılların niteliği farklı. Kas-iskelet sistemi ve ruhsal bozukluklar burada da önemli olmakla birlikte, beslenme yetersizlikleri, solunum yolu enfeksiyonları, tüberküloz, ihmal edilen tropikal hastalıklar ve sıtma da önemli katkıda bulunan nedenler arasında yer alıyor. Başka bir ifadeyle, yoksul toplumlarda engellilikle geçirilen yaşam yılları daha az olabilir; çünkü birçok insan kronik hastalıkların birikmesine yetecek kadar uzun yaşamıyor. Bu nedenle bu ortamlardaki daha küçük hastalık yükü açığı asla daha iyi sağlık anlamına geliyormuş gibi yorumlanmamalı. Bu durum kısmen, uzun süreli hastalık ve engelliliğin yerini erken ölümlerin alışını yansıtıyor olabilir.
Bana göre bu, çalışmanın en önemli mesajlarından biri. Küçük bir hastalık yükü açığı, mutlaka sağlıklı bir nüfusun göstergesi değildir; aynı şekilde büyük bir hastalık yükü açığı da mutlaka başarısız bir sağlık sisteminin göstergesi değildir. Bir ülkenin hastalık yükü açığı büyük olabilir, çünkü insanlarını ileri yaşlara kadar hayatta tutmayı başarmıştır. Bir başka ülkenin açığı daha küçük olabilir; çünkü insanlar daha erken yaşlarda hayatını kaybetmektedir. Gerçek hedef, yaşam beklentisi ile sağlıklı yaşam beklentisi arasındaki farkı yalnızca azaltmak değildir. Asıl hedef, ikisini de aynı anda artırmaktır.
Modern tıbbın en büyük başarısı ölümü ertelemekti. Bir sonraki büyük başarı ise engelliliği ertelemek olmalı.